Oğuz Çetinoğlu

Uygur Türklerinden olan Ali Şir Nevâyî, Klasik Çağatay edebiyatının, Osmanlı edebiyatı sâhasında da tesirleri devam etmiş olan en büyük edibi, dilcisi ve şâiridir.

Çağatay Hanlığı, adını Cengiz Han’ın Börte Hâtun’dan doğan ikinci oğlu olan Çağatay Han’dan (1183-1241) alır. Çağatay Hanlığı’nda, 1320 yılından itibâren İslâmiyet yaygınlaştı. Hanlık toprakları Emir Timur soyundan gelen hanların eline geçti. Bunlardan biri de Hüseyin Baykara’dır. (1438-1506) Hüseyin Baykara cesur ve kahraman bir savaşçı, dirâyetli bir devlet adamı olduğu gibi, edebiyat ve ilimle kuvvetli ve uzun süreli bağları vardı. Hanlık tahtına oturduğunda, çocukluk arkadaşı olan, kendisi gibi sanat ve ilimle bağlantısı bulunan Ali Şir Nevâyî’yi vezir olarak görevlendirdi. Kendisi savaşa gittiğinde, devleti Nevâyî yönetti. Yönetim sırasında Nevâyî’nin sanatla bağlantısı devam etti. Günümüze kadar intikal eden eserler hazırladı. Bu eserlerden biri de Nesâyimü’l-Mahabbe Min Şemâyimü’l-Fütüvve / Yiğitlik Kokularından Sevgi Esintileri isimli kitabıdır.

Bu eser, Prof. Dr. Vahit Türk tarafından günümüz Türkçesine çevrilerek yayına hazırlandı ve sert kapaklı cilt içerisinde 508 sayfalık hacimle Temmuz 2021’de yayınlandı. Eserin aslı, Nevâyi’nin yakın dostu ve bağlı olduğu Nakşibendî Tarîkatı’nın şeyhi Molla Nureddin Abdurrahman Camî (1414-1492) tarafından ‘Nefehâtü’l-Üns min Hadaratü’l-Kuds’ adı ile Farsça telif edilmiştir. Nevâyi, Çağatay Türkçesine çevirmiştir. Kitapta; 770 madde başı altında bâzı maddelerde iki kişi olmak üzere 779 kişi hakkında bilgi vardır.

Eser bir ‘tabakat kitabı’dır. Tabakat, İslâm geleneğinde sahâbe, tâbiîn, âlimler, edip, şâir ve sanatkârlar, mutasavvıflar, filozoflar ve üstün vasıflara sâhip olan insanlar hakkında bilgiler ihtiva eden kitaplara verilen genel bir isimdir.

Eserde adı geçen zevattan bâzılarının isimleri şöylece sıralanabilir: Hallac-ı Mansur, Tırmizî, Ebu Mansur Muhammed b. Ahmed Isfahânî, İmam Gazzalî, Yusuf Hemedânî, Bahauddin Nakşibendî, Şeyh Necmeddin Kübrâ, Feridun el-Konyevî Mâruf bi Zerkub, Şeyh Şibauddin Sühreverdî, Edib Ahmed Yüknekî, Ebu Mansur Mâtüridî, Şeyh Avhadüddin Hâmid Kirmanî.

Son sayfalarda, şahıs ve yer adları dizini bulunuyor.

Şahıslardan bâzılarının hususiyetleri, bir veciz sözü ve kerametlerinden örnekler veriliyor. Bunlardan biri günümüzde de sık sık kullanılır: ‘Öyle bir şeyle meşgul ol ki, başka hiçbir şey seni meşgul etmesin.’

Dönemin şartları gereği, bâzı tasavvuf ve ilim erbabı hakkındaki bilgiler muhtasar iken, pek çoğu hakkında mufassal bilgiler verilmektedir.

Kaynak: Kocaeli Aydınlar Ocağı